14 dakika okuma · Güncelleme:
İçindekiler
- Sendikaya üye olanla olmayanın farkı ne?
- Herkes dayanışma aidatı öderse sendikayı kim ayakta tutacak?
- Üye olma, hakkını al, sonra sendikayı eleştir!
- Sendika üyeliği yalnızca aidat ödemekten ibaret değildir
- Üyeler neden sendikada kalmaya devam etsin?
- Anayasa Mahkemesi’nin kararı ve göz ardı edilmemesi gereken denge
- Bir de aidatın hesabını sormak gerekiyor
- Çözüm, üyeliği zorunlu kılmak değil, anlamlı hâle getirmek
- Son söz: Herkes hak istiyor, peki mücadeleyi kim verecek?
Sendikaya üye olan işçi örgütlü mücadelenin sorumluluğunu üstleniyor, üye olmayan ise dayanışma aidatı ödeyerek aynı toplu iş sözleşmesinin kazanımlarından yararlanabiliyor. Üstelik sendikaya üye olmadan bu haklardan faydalananlar, zaman zaman kazanımları sağlayan sendikayı da eleştirebiliyor. Peki, bu sistem sendika üyeliğini neden cazip kılsın? Herkes üyelikten ayrılıp yalnızca aidat ödemeyi tercih ederse toplu iş sözleşmelerini kim imzalayacak?
Sendikacılık, işçilerin bir araya gelerek haklarını savunduğu, birlikte hareket ederek işveren karşısında güç kazandığı örgütlü mücadelenin adıdır.
Bir sendikanın varlık sebebi yalnızca toplu iş sözleşmesi imzalamak, ücret artışı sağlamak ya da sosyal haklar elde etmek değildir. Aynı zamanda çalışanlar arasında birlik oluşturmak, ortak bir mücadele bilinci geliştirmek ve emeğin gücünü örgütlü biçimde ortaya koymaktır.
Ancak çalışma hayatımızda öyle bir uygulama var ki sendikacılığın temelinde bulunan bu örgütlü mücadele anlayışını tartışmalı hâle getiriyor.
Adı: Dayanışma aidatı.
6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 39. maddesine göre, toplu iş sözleşmesini imzalayan sendikaya üye olmayan işçiler de dayanışma aidatı ödeyerek sözleşmenin sağladığı haklardan yararlanabiliyor.
Hukuken mümkün olan bu uygulama, beraberinde önemli bir adalet tartışmasını getiriyor.
Çünkü ortada son derece basit ama cevaplanması gereken bir soru var:
Sendikaya üye olmadan, yalnızca para ödeyerek toplu iş sözleşmesinin kazanımlarından yararlanabiliyorsam neden sendikaya üye olayım?
Sendikaya üye olanla olmayanın farkı ne?
Bir işyeri düşünelim.
Yüzlerce işçi çalışıyor. Bunların bir kısmı sendikaya üye oluyor. Sendikanın işyerinde örgütlenmesine destek veriyor, temsilcilerini seçiyor, toplantılara katılıyor, gerektiğinde çeşitli sendikal faaliyetlerde sorumluluk üstleniyor.
Sendika yeterli üye sayısına ulaşıyor, toplu iş sözleşmesi yapma yetkisini kazanıyor ve işverenle masaya oturuyor.
Uzun müzakerelerin ardından ücret artışları, ikramiyeler, sosyal yardımlar ve çeşitli ekonomik kazanımlar elde ediliyor.
Buraya kadar her şey normal.
Ancak aynı işyerinde başka bir çalışan düşünelim.
Sendikaya üye olmuyor.
Örgütlenme sürecine katılmıyor.
Üye sayısına katkı sağlamıyor.
Sendikanın temsil organlarında sorumluluk almıyor.
Fakat toplu iş sözleşmesi imzalandığında dayanışma aidatı ödemeyi kabul ederek sözleşmenin parasal kazanımlarından yararlanabiliyor.
Üstelik kanun, dayanışma aidatının üyelik aidatından fazla olamayacağını düzenliyor. Dolayısıyla üye olmayan işçinin ödediği tutar, üyelik aidatıyla aynı seviyede bile olabiliyor.
Şimdi soralım:
Bir tarafta sendikaya üye olarak örgütlü mücadeleye doğrudan katılan işçi, diğer tarafta yalnızca mali katkı sağlayarak kazanımlardan yararlanan işçi var.
Her ikisi de toplu iş sözleşmesinden ekonomik olarak yararlanabiliyorsa üyeliğin taşıdığı örgütsel sorumluluğun karşılığı nedir?
Bir sendikanın kazanımlarından yararlanmak için o sendikaya üye olma zorunluluğu bulunmuyorsa sendikal örgütlenme neden güçlü kalsın?
Herkes dayanışma aidatı öderse sendikayı kim ayakta tutacak?
Asıl sorun tam da burada başlıyor.
6356 sayılı Kanun’un 41. maddesi, toplu iş sözleşmesi yapma yetkisini belirli üye çoğunluklarına bağlıyor.
Bir sendikanın yetki kazanabilmesi için işkolundaki yüzde 1’lik üye şartının yanı sıra işyerinde çalışanların yarıdan fazlasını, işletmede ise yüzde 40’ını üye yapması gerekiyor.
Yani toplu iş sözleşmesi imzalayabilmenin temelinde sendikanın üye gücü bulunuyor.
Ancak dayanışma aidatı ödeyen çalışanlar bu üye sayısına dahil edilmiyor.
Çelişkiyi görüyor musunuz?
Sendika üyeye ihtiyaç duyuyor.
Toplu iş sözleşmesi yapabilmek için üye sayısını artırmak zorunda.
Ancak o sözleşmenin ekonomik sonuçlarından yararlanmak isteyen işçinin mutlaka üye olması gerekmiyor.
Örneğin 500 çalışanı bulunan bir işyerinde sendikanın 260 üyesi olduğunu varsayalım.
Bu sendika işyerinde gerekli çoğunluğu sağlamış durumda.
Peki, üyelerden 30’u sendikadan ayrılıp yalnızca dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanmayı tercih ederse ne olacak?
Sendikanın üye sayısı 230’a düşecek.
Mevcut sözleşme sırf bu nedenle kendiliğinden geçersiz hâle gelmeyecek. Ancak bir sonraki yetki sürecinde gerekli çoğunluğun sağlanması bakımından ciddi bir sorun ortaya çıkabilecek.
Oysa üyelikten ayrılan çalışanlar, gerekli koşulları yerine getirerek mevcut sözleşmenin kazanımlarından yararlanmaya devam edebilecek.
İşte sistemin en tartışmalı yönü bu: Sendikanın kazanımından faydalanmak mümkünken o kazanımı mümkün kılan üye gücüne katkı sağlamak zorunlu değil.
Bu yaklaşım yaygınlaşırsa sendikal örgütlenme nasıl güçlenecek?
Üye sayısı azalan sendikalar işveren karşısında nasıl güçlü kalacak?
Bugün dayanışma aidatıyla yararlanılan hakları yarın kim müzakere edip koruyacak?
Üye olma, hakkını al, sonra sendikayı eleştir!
Meselenin bir de çalışanlar arasındaki dayanışma ahlakını ilgilendiren boyutu var.
Bazı çalışanlar sendikaya üye olmayı tercih etmiyor. Ancak yetkili sendikanın imzaladığı toplu iş sözleşmesinden dayanışma aidatıyla yararlanıyor.
Bu noktada da tartışma bitmiyor.
Sendikanın aldığı zam oranını beğenmiyor.
İkramiye miktarını yetersiz buluyor.
Sosyal hakları eleştiriyor.
Sendikanın yeterince mücadele etmediğini savunuyor.
Elbette her çalışanın sendikayı eleştirme hakkı vardır. Sendika eleştirilemez bir kurum değildir. Üstelik dayanışma aidatı ödeyen işçi de kazanımların maliyetine katkıda bulunmaktadır.
Ancak burada asıl sorgulanması gereken, eleştiri hakkı değil, örgütlü mücadelenin dışında kalmayı tercih ederken bu mücadelenin sonuçlarından yararlanmanın yarattığı sorumluluk dengesizliğidir.
Bir taraftan sendikaya üye olmayı reddedip diğer taraftan o sendikadan sürekli daha fazla kazanım beklemek, üzerinde düşünülmesi gereken bir tutumdur.
Sendikanın daha güçlü olmasını istiyorsunuz ama üye sayısını artırmıyorsunuz.
İşveren karşısında daha etkili olmasını bekliyorsunuz ama örgütlü gücüne katılmıyorsunuz.
Daha iyi toplu iş sözleşmesi imzalamasını talep ediyorsunuz ama sendikal karar alma süreçlerine dahil olmuyorsunuz.
Üstelik sendikaya üye olarak yönetimini değiştirme, temsilcilerini belirleme ve sendikal politikalara doğrudan yön verme imkânından da uzak duruyorsunuz.
Sonra da ortaya çıkan sözleşmeyi yetersiz buluyorsunuz.
Peki, güçlü sendikayı kim oluşturacak? Yalnızca başkalarının üye olması yeterli mi?
Herkesin aynı tercihi yaptığını düşünelim.
Kimse sendikaya üye olmasın.
Herkes yalnızca dayanışma aidatı ödesin.
Herkes toplu iş sözleşmesinden yararlansın.
Ama herkes sendikanın daha fazla hak almasını beklesin.
Böyle bir tabloda ortada toplu pazarlık yapabilecek güçlü bir sendika kalır mı?
Sendika üyeliği yalnızca aidat ödemekten ibaret değildir
Dayanışma aidatı sisteminin en önemli sakıncalarından biri, sendika üyeliğini yalnızca ekonomik bir ilişkiye indirgeme riskidir.
Oysa sendikacılık bir abonelik sistemi değildir.
Bir hizmet satın almıyorsunuz.
Bir ürünün ücretini ödemiyorsunuz.
Kendinizle aynı şartlarda çalışan insanların ortak iradesine katılıyorsunuz.
Sendika üyeliği; temsil, katılım, sorumluluk ve dayanışma demektir.
Sendikanın gücü, yalnızca kasasına giren aidatla ölçülemez.
Çünkü işverenle toplu pazarlık masasına oturan sendikanın arkasında ne kadar büyük bir örgütlü işçi kitlesi bulunduğu da önemlidir.
Binlerce üyesi bulunan bir sendikanın pazarlık gücüyle, üyelerinin önemli bir bölümünü kaybetmiş bir sendikanın pazarlık gücünün aynı olması beklenemez.
Burada çok önemli bir ayrıntı var.
Dayanışma aidatı sendikaya para kazandırabilir ama sendikaya üye kazandırmaz.
Sendikanın gelirlerini korumakla örgütlü gücünü korumak aynı şey değildir.
Bir sendika aidat geliri elde etmeye devam ederken üye sayısının azalmasıyla karşı karşıya kalabilir.
Uzun vadede böyle bir durum, toplu pazarlık gücünün zayıflaması tehlikesini beraberinde getirir.
Üyeler neden sendikada kalmaya devam etsin?
Şimdi konuyu bir de sendikaya yıllardır üye olan çalışanın gözünden değerlendirelim.
Bir işçi uzun yıllardır sendikaya üye.
Sendikanın örgütlenme faaliyetlerinde bulunmuş, temsilcilerini seçmiş, yönetiminin belirlenmesine katkıda bulunmuş, gerektiğinde işveren karşısında sendikal kimliğiyle mücadele etmiş.
Sonra bakıyor ki yanındaki çalışma arkadaşı sendikaya üye değil.
Fakat dayanışma aidatı ödeyerek aynı toplu iş sözleşmesinin ekonomik kazanımlarından yararlanabiliyor.
İşte o anda aklına şu soru gelebilir:
“Ben neden üye olmaya devam ediyorum?”
Devamında da şöyle düşünebilir:
“Ben de sendikadan ayrılayım. Dayanışma aidatını ödeyeyim. Toplu iş sözleşmesinden yararlanmaya devam edeyim. Hem sendikanın kararlarından sorumlu olmayayım hem de kazanılmış haklardan faydalanayım.”
Bu düşüncenin yaygınlaşması hâlinde ortaya çıkabilecek sorunu görmek için uzman olmaya gerek yok.
Üye sayısı azalırken dayanışma aidatı ödeyenlerin sayısı artabilir.
Örgütlü mücadele zayıflarken kazanımlardan yararlanma talebi devam edebilir.
Üyeliğin sorumluluğunu üstlenenlerin sayısı düşerken sendikadan beklentiler değişmeyebilir.
Üstelik bu durum yalnızca üyelikten ayrılmaları değil, yeni çalışanların başlangıçta sendikaya üye olmaktan kaçınmasını da teşvik edebilir.
Dayanışma aidatının sendika üyeliklerinde azalmaya ne ölçüde neden olduğunun ayrıca araştırılması gerekir. Fakat mevcut düzenlemenin böyle bir teşvik sorunu yaratabileceği açıktır.
Bir sistem insanlara üye olmadan da üyelikten doğan önemli ekonomik kazanımları elde etme imkânı sunuyorsa, o sistemin sendikal örgütlenmeyi hangi araçlarla teşvik ettiği sorgulanmalıdır.
Anayasa Mahkemesi’nin kararı ve göz ardı edilmemesi gereken denge
Elbette meselenin bir de anayasal boyutu var.
Anayasa’nın 51. maddesi yalnızca sendikaya üye olma hakkını değil, sendikaya üye olmama özgürlüğünü de koruyor.
Bu nedenle hiçbir işçi belirli bir sendikaya üye olmaya zorlanamaz.
Anayasa Mahkemesi de 30 Aralık 2020 tarihli kararıyla dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanma taleplerinin başlangıcını sınırlayan bir hükmü iptal etti.
Bu karar, sendikaya üye olmama özgürlüğünün korunması bakımından önem taşıyor.
Ancak sendikaya üye olmama özgürlüğünü savunmakla, sendika üyeliğinin taşıdığı örgütsel sorumluluğu görmezden gelmek birbirinden farklı meselelerdir.
Bir tarafta bireyin sendika seçme ve sendikasız kalma özgürlüğü, diğer tarafta sendikaların varlığını sürdürebilmek için ihtiyaç duyduğu örgütlü üye gücü bulunuyor.
Mevzuatın bu iki hakkı dengeli biçimde koruması gerekiyor.
Sendikaya üye olmamak bir haktır. Ancak örgütlü mücadelenin bütün sonuçlarından yararlanırken örgütlenmenin geleceğine katkı sağlamamanın yarattığı adalet sorunu da tartışılmalıdır.
Bir de aidatın hesabını sormak gerekiyor
Sendikaların da bu tartışmadan kendilerine pay çıkarması gerekiyor.
Çünkü üyeliği cazip kılmanın yolu yalnızca dayanışma aidatı sistemini eleştirmek değildir.
Sendikaların aidat gelirlerini nasıl kullandıkları, üyelerine ne tür hizmetler sundukları ve kararlarını ne kadar demokratik biçimde aldıkları da önemlidir.
Üyelerin sendikalarına duyduğu güven artırılmalı.
Sendika yönetimleri hesap verebilir olmalı.
Aidat gelirleri ve harcamalar konusunda şeffaflık sağlanmalı.
Üyelik, yalnızca maaştan kesilen bir tutar olmaktan çıkarılmalı.
Sendikalar, kendilerine üye olmayan çalışanların neden üyelikten uzak durduğunu da sorgulamalı.
Öte yandan dayanışma aidatı uygulamasıyla ilgili hukuki sorunların da görmezden gelinmemesi gerekiyor.
Nitekim kamu görevlilerinin tabi olduğu farklı mevzuat kapsamında, belediyelerdeki sosyal denge sözleşmelerine hukuki dayanağı bulunmayan aidat kesintilerinin konulduğu Sayıştay raporlarına yansıdı.
İşçiler için 6356 sayılı Kanun’da düzenlenen dayanışma aidatı ile kamu görevlilerinin sosyal denge sözleşmeleri aynı hukuki rejime tabi değil.
Ancak her iki alandaki tartışmalar, aidat uygulamalarının açık kurallara, şeffaflığa ve hukuka uygunluğa dayanması gerektiğini gösteriyor.
Çözüm, üyeliği zorunlu kılmak değil, anlamlı hâle getirmek
Dayanışma aidatı sisteminin yeniden değerlendirilmesi gerekiyor.
Ancak çözüm, sendikaya üye olmayan çalışanları cezalandırmak veya onları zorla sendika üyesi yapmak olmamalı.
Asıl mesele, sendika üyeliğinin değerini ve örgütlü mücadelenin sürdürülebilirliğini koruyan bir sistem kurmak.
Bu kapsamda dayanışma aidatının belirlenme yöntemi, üyelik aidatıyla ilişkisi ve sendikal örgütlenme üzerindeki etkileri yeniden tartışılmalı.
Üyeliğin ekonomik kazanımlardan yararlanmanın ötesinde sağladığı demokratik haklar, temsil imkânları ve örgütsel güvenceler daha görünür hâle getirilmeli.
Sendika üyeleriyle dayanışma aidatı ödeyen çalışanların sayısındaki değişim düzenli olarak incelenmeli.
Özellikle dayanışma aidatının üyelikten ayrılmaları teşvik edip etmediği somut verilerle araştırılmalı.
Bütün bunlar yapılırken sendika özgürlüğünün anayasal güvenceleri korunmalı.
Çünkü güçlü sendikacılık, zorunlu üyelikten değil, çalışanların gönüllü olarak dahil olduğu güçlü örgütlenmeden doğar.
Son söz: Herkes hak istiyor, peki mücadeleyi kim verecek?
Sendikacılık yalnızca kazanılmış haklardan yararlanmak değildir.
O hakların kazanılmasını sağlayan örgütlü gücün bir parçası olmaktır.
Bugün bir sendikanın imzaladığı toplu iş sözleşmesinden yararlanmak kolay görünebilir.
Dayanışma aidatını ödersiniz.
Ücret artışından yararlanırsınız.
İkramiyenizi alırsınız.
Sosyal haklardan faydalanırsınız.
Peki, o sendika yarın yeterli üye sayısına ulaşamazsa ne olacak?
Bugün yararlandığınız toplu iş sözleşmesini yarın kim imzalayacak?
Kim işveren karşısında çalışanların taleplerini savunacak?
Kim daha yüksek ücret, daha iyi çalışma koşulları ve daha güçlü sosyal haklar için mücadele edecek?
Asıl mesele budur.
Dayanışma aidatı, sendikaların mücadelesine mali katkı sağlayan hukuki bir yöntem olabilir. Ancak mali katkıyla örgütlü mücadeleye katılımın aynı şey olduğu düşünülmemelidir.
Sendikal mücadeleye üye olarak katılanlarla yalnızca dayanışma aidatı ödeyerek kazanımlardan yararlananlar arasındaki sorumluluk farkı görmezden gelinirse sendika üyeliğinin anlamı giderek zayıflayabilir.
Herkes kazanımlardan yararlanmak, kimse örgütlenmenin sorumluluğunu üstlenmek istemezse kaybeden yalnızca sendikalar olmaz.
Sonunda bütün çalışanlar kaybeder.
Çünkü sendikalar, aidat ödeyenlerin toplamıyla değil, birlikte mücadele eden üyelerinin gücüyle ayakta kalır.
Ve belki de bugün sorulması gereken en önemli soru şudur:
“Sendikaya üye olmadan bütün ekonomik kazanımlardan yararlanabiliyorsak, yarın o kazanımları elde edecek sendikayı kim güçlü tutacak?”
Dayanışma, yalnızca kazanılan hakkı paylaşmak değil, o hakkı kazanmak için verilen mücadeleye de ortak olmaktır.


Bir yanıt yazın